Nacjonalizacja po II wojnie światowej

Po II wojnie światowej przejmowanie mienia prywatnego na drodze nacjonalizacji było powszechnie stosowaną praktyką. Stosowały ją również państwa wysoce uprzemysłowione przyjmujące wysoki standard ochrony własności prywatnej. We Francji znacjonalizowane zostały zakłady Renault, Francuskie Przedsiębiorstwo Gazowe i Francuska Grupa Energetyczna; w Wielkiej Brytanii zakłady zajmujące się wydobyciem węgla oraz zakłady zajmujące się produkcją oraz przetwórstwem żelaza i stali. Znacjonalizowane w czasie reżimu faszystowskiego we Włoszech zakłady ENI (przemysł gazowo-petrochemiczny) pozostały własnością państwową. Niemal wszystkie kraje po II wojnie światowej znacjonalizowały koleje. W krajach późniejszego bloku wschodniego – Węgrzech, Czechosłowacji, Bułgarii, Rumunii, Jugosławii, NRD oraz w Polsce – przejęcie majątku prywatnego przeprowadzone zostało na bardzo szeroką skalę przekraczającą zakres nacjonalizacji przemysłu.

Jak obowiązujące w tamtym czasie normy prawa międzynarodowego zapatrywały się na wyżej opisane działania? Zgodnie ze stanowiskiem większości badaczy prawa międzynarodowego, w tym okresie państwa dysponowały całkowitą swobodą w zakresie przejmowania mienia należącego do własnych obywateli. Rządy miały zatem prawo dokonać przejęcia majątku prywatnego, nawet jeśli nie towarzyszyła temu rekompensata. Normę tę wywodzono z zasady suwerenności i autonomii państw jako podmiotów prawa międzynarodowego. Warto zaznaczyć, że w ówczesnym systemie prawnym nie ukształtowała się jeszcze międzynarodowa ochrona praw człowieka.

Odmienna była sytuacja osób posiadających inne obywatelstwo niż obywatelstwo państwa, które dokonywało przejęcia majątku. Uznawano, że takie działanie stanowi pośrednie naruszenie interesów państwa, którego obywatel został pozbawiony majątku; nawet jeżeli fizycznie majątek ten znajdowałby się na terytorium państwa przejmującego. Z przywołanej już zasady suwerenności wywodzono zatem obowiązek, spoczywający na państwie przejmującym mienie obcych obywateli, zapewnienia rekompensaty ich państwu. To ostatnie mogło, choć nie miało takiego obowiązku, przekazać wspomnianą rekompensatę pozbawionemu mienia podmiotowi.

Ze względu na powyższe uwarunkowania rząd polski zawarł w latach 1948 – 1971  tzw. umowy indemnizacyjne z szeregiem państw, których obywatele zostali dotknięci skutkami przejęcia mienia prywatnego. Na podstawie tych porozumień określone zostały kwoty przeznaczone na rekompensaty dla obywateli tych państw, których majątek stał się własnością państwa polskiego. Odpowiedzialność za ich wypłatę przejęły państwa, z którymi Polska zawarła poniższe umowy. Zawarcie umów w pełni zwolniło Polskę od odpowiedzialności prawnomiędzynarodowej z tytułu przejęcia mienia będącego własnością cudzoziemców. Tryb dochodzenia odszkodowania reguluje wyłącznie prawo wewnętrzne wspomnianych państw.

Kraj

Uzgodnione kwoty

 

Francja

3,8 mln ton węgla (1948) o wartości 65 mln USD

Dania

5,7 mln DKK

Szwajcaria (i Lichtenstein)

53,5 mln CHF

Szwecja

116 mln SEK

UK

5,4 mln GBP

Norwegia

Wzajemne potrącenie roszczeń Norwegii wobec Polski i Polski wobec Norwegii

USA

40 mln USD

Belgia (i Luksemburg)

600 mln BEF

Grecja

230.000 USD

Holandia

9 mln NLG

Austria

71,5 mln ATS

Kanada

1,2 mln CAD