Restytucja mienia po roku 1989 (regulacje prawne)

NIERUCHOMOŚCI KOŚCIOŁÓW I INNYCH ZWIĄZKÓW WYZNANIOWYCH

Dane liczbowe dotyczące zwrotu mienia kościołów i innych związków wyznaniowych

Zwrot przejętych przez Państwo nieruchomości kościołów i innych związków wyznaniowych następował i następuje w wyniku prac komisji regulacyjnych, mających charakter sądów polubownych.
Komisją taką była Komisja Majątkowa utworzona na mocy ustawy z dnia 17 maja 1989  r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dziennik Ustaw z 1989 r., nr 29, poz. 154 z późn. zm.). Wspomniana Komisja Majątkowa została zniesiona na mocy ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dziennik Ustaw z 2011 r., nr 18, poz. 89).

Nadal trwają prace:

1) Komisji Regulacyjnej do Spraw Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, utworzonej na mocy ustawy z dnia 4 lipca 1991 r. o stosunku Państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (Dziennik Ustaw z 1991 r., nr 66, poz. 287 z późn. zm.);

2) Komisji Regulacyjnej, utworzonej na mocy ustawy z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dziennik Ustaw z 1994 r., nr 73, poz. 323 z późn. zm.);

3) Komisji Regulacyjnej do Spraw Gmin Wyznaniowych Żydowskich, utworzonej na mocy ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej (Dziennik Ustaw z 1997 r., nr 41, poz. 251 z późn. zm.);

4) Międzykościelnej Komisji Regulacyjnej, utworzonej na mocy ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dziennik Ustaw z 2005 r., nr 231, poz. 1965; z 2009 r., nr 98, poz. 817; z 2010 r., nr 106, poz. 673; z 2011 r., nr 112, poz. 654). Komisja ta zajmuje się rozpatrywaniem wniosków rewindykacyjnych kościołów i ich osób prawnych działających na podstawie:

a) ustawy z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko - Reformowanego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dziennik Ustaw z 1994 r., nr 73,  poz. 324 z późn. zm.);

b) ustawy z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko - Metodystycznego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dziennik Ustaw z 1995 r., nr 97, poz. 479 z późn. zm.);

c) ustawy  z  dnia  30  czerwca  1995  r. o stosunku Państwa do Kościoła  Chrześcijan Baptystów w Rzeczypospolitej Polskiej (Dziennik Ustaw z 1995 r., nr 97, poz. 480, z późn. zm.);

d) ustawy z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Adwentystów  Dnia  Siódmego  w  Rzeczypospolitej  Polskiej  (Dziennik Ustaw z 1995 r., nr   97,  poz.481, z  późn. zm.).

Roszczenia do wyżej wymienionej Międzykościelnej Komisji Regulacyjnej mogły zgłaszać również inne kościoły i związki i wyznaniowe, a także krajowe organizacje międzykościelne. Roszczenia takie zgłosiły:

e) Muzułmański Związek Religijny w Rzeczypospolitej Polskiej;

f) Kościół Nowoapostolski w Polsce;

g) Kościół Anglikański w Polsce;

h) Kościół Ewangelicznych Chrześcijan w Polsce;

i) Kościół Zielonoświątkowy w Rzeczypospolitej Polskiej;

j) Towarzystwo Biblijne w Polsce.

Wnioski trzech ostatnio wymienionych Kościołów i Towarzystwa Biblijnego w Polsce zostały już rozpatrzone.

Czas trwania postępowania regulacyjnego w Komisjach zależy od wielu czynników; często wymaga kwerendy zarówno w polskich, jak i zagranicznych archiwach.

Proces restytucji mienia kościołów i innych związków wyznaniowych unaocznił także takie problemy, jak zniszczenia dokumentów w czasie wojny, niedoskonałości prawne komunistycznego systemu prawnego w zakresie własności, usunięcie z dokumentów nazw i nazwisk byłych właścicieli oraz fakt, że wcześniejsze wyroki sądów w wielu przypadkach nie zawierają nazw i nazwisk dawnych właścicieli. Biorąc pod uwagę te trudności, przy ocenie roszczeń stosuje się zazwyczaj wykładnię na korzyść wnioskodawcy. Jeśli zostanie wykazane, że roszczenie spełnia warunki określone w ustawie, rozpoczyna się procedurę, której skutkiem może być:

a) zwrot w naturze;

b) przyznanie podobnego majątku o porównywalnej wartości;

c) rekompensata bądź odszkodowanie finansowe.

Znaczna część spraw znajduje swój finał na drodze ugody między stronami (obecnego właściciela nieruchomości oraz właściciela sprzed II wojny światowej) bądź decyzji Komisji.

Postępowanie regulacyjne przeprowadzane jest przez poszczególne Komisje (właściwe dla poszczególnych kościołów i związków wyznaniowych), w skład których wchodzą (po równej liczbie) przedstawiciele strony kościelnej/wyznaniowej oraz strony rządowej. Uczestnikami postępowania regulacyjnego są, oprócz wnioskodawcy, wszystkie zainteresowane jednostki państwowe, samorządowe i wyznaniowe. Znaczna część spraw znajduje swój finał w drodze uzgodnienia orzeczenia Komisji (właściwej dla poszczególnych kościołów i związków wyznaniowych). W postępowaniu regulacyjnym zawierane są także ugody przed zespołem orzekającym w danym postępowaniu regulacyjnym. Przepisy dotyczące postępowania regulacyjnego uwzględniają w przeważającej części szczególną sytuację wynikła z przesunięcia granic Polski po II wojnie światowej. W przypadku nieuzgodnienia wniosku przez Komisję uczestnicy postępowania regulacyjnego mogą wnieść powództwo do sądu lub dochodzić swoich roszczeń na podstawie ogólnych przepisów dotyczących mienia prywatnego (zob. poniżej).  

góra strony

MIENIE PRYWATNE

Począwszy od 1980 r. specyfikę polskiego systemu prawa administracyjnego stanowi nieograniczona w czasie możliwość wzruszenia decyzji administracyjnych (w tym: decyzji pozbawiających własności). Kontrola takich decyzji odnosi się do stanu prawnego obowiązującego w dacie ich wydania. Jeżeli decyzja została wydana „z naruszeniem przepisów o właściwości”, „bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa”, „została skierowana do osoby, nie będącej stroną w sprawie” lub w innych zbliżonych sytuacjach,  może ona zostać usunięta z obrotu prawnego wraz ze wszystkim skutkami prawnymi, jakie wywołała. Wzruszenie takiej decyzji następuje w drodze stwierdzenia jej „nieważności” przez organ wyższego stopnia. Szczegółowe przesłanki, na podstawie których można żądać stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej są określone w art. 156 § 1 k.p.a.

Skutkiem stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej jest traktowanie jej niemal jak nieistniejącej. Tym samym stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnej może prowadzić w wielu przypadkach do odzyskania własności przez dawnych właścicieli lub ich następców prawnych, a następnie odzyskania posiadania nieruchomości oraz uzgodnienia stanu w księgach wieczystych z rzeczywistym stanem prawnym.

Nie jest możliwe stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej, jeżeli decyzja wywołała nieodwracalne skutki prawne (na przykład znacjonalizowana nieruchomość została w międzyczasie zbyta na rzecz osób trzecich). W takiej sytuacji stwierdza się jednak, że decyzja została wydana „z naruszeniem prawa”, a stronie postępowania, która została poszkodowana taką decyzją, przysługuje możliwość domagania się na podstawie art. 160 § 1 k.p.a. odszkodowania za poniesioną rzeczywistą szkodę (damnum emergens). Odszkodowania określonego w tym przepisie można dochodzić również w niektórych wypadkach, w których organ wyższego stopnia stwierdzi nieważność decyzji administracyjnej.

Odszkodowania można domagać się w okresie trzech lat od stwierdzenia nieważności decyzji, niezależnie od tego, kiedy ma miejsce stwierdzenie nieważności (np. choćby szkoda powstała dziesiątki lat wcześniej). Ustalenie, czy danej osobie przysługuje roszczenie odszkodowawcze, jest dokonywane w oparciu o ogólne zasady prawa prywatnego w drodze postępowania cywilnego. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego odszkodowania mogą domagać się również osoby nie biorące udziału w postępowaniu zakończonym wydaniem decyzji z naruszeniem prawa.

W orzecznictwie sądowym przyjęto również  korzystne dla dawnych właścicieli rozwiązanie problemu zasiedzenia nieruchomości uzyskanych przez Skarb Państwa w ramach sprawowania władzy publicznej. Zgodnie z uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2007 r., sygn. III CZP 30/07, nie jest możliwe zasiedzenie takiej nieruchomości, jeżeli właściciel nie mógł skutecznie dochodzić wydania nieruchomości.

Dane liczbowe dotyczące zwrotu mienia prywatnego.

góra strony

ROSZCZENIA DOTYCZĄCE NIERUCHOMOŚCI POŁOŻONYCH NA TERENIE MIASTA WARSZAWY

Dekret z 26 października 1945 r. [„Dekret”] o własności i użytkowaniu gruntów warszawskich przewidywał przejście wszystkich gruntów położonych na obszarze m. st. Warszawy na własność gminy m. st. Warszawy. Dawni właściciele nieruchomości mogli ubiegać się o przyznanie im prawa wieczystej dzierżawy (użytkowania wieczystego), pod warunkiem, że korzystanie z gruntu przez dotychczasowego właściciela da się pogodzić z przeznaczeniem gruntu. Do czasu rozpoznania ich wniosku dawni właściciele zachowywali własność budynków oraz innych przedmiotów, znajdujących się na gruntach. Jeżeli gmina odmawiała uwzględnienia wniosku wszystkie budynki, położone na gruncie, przechodzą na własność gminy (a następnie Skarbu Państwa).

W obecnym stanie prawnym istnieje możliwość weryfikacji zgodności decyzji wydanych na podstawie Dekretu. Jeśli decyzja odmawiająca przyznania własności czasowej do gruntu została wydana przez Prezydium Rady Narodowej Warszawy, wniosek o stwierdzenie jej nieważności należy złożyć do Samorządowego Kolegium Odwoławczego (mienie komunalne), zaś jeśli nieruchomość należy do Skarbu Państwa – do Wojewody Mazowieckiego. Wnioski o stwierdzenie nieważności ostatecznych orzeczeń wydanych przez dawne Ministerstwo Gospodarki Komunalnej można składać do Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej.

W przypadku stwierdzenia nieważności orzeczenia, o którym mowa powyżej właściwy organ ponownie rozpoznaje wniosek o ustanowienie własności czasowej (obecnie: użytkowania wieczystego).

Jeżeli odmowna decyzja wydana na podstawie Dekretu spowodowała szkodę, dochodzenie odszkodowania jest możliwe według zasad przedstawionych powyżej.

Ponadto, w niektórych sytuacjach określonych w art. 215 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dziennik Ustaw z 2010 r., nr 102, poz. 651 t.j.) dawni właściciele mogą domagać się odszkodowania bez wzruszania decyzji dekretowych. Wnioski o odszkodowanie należy składać do Prezydenta Miasta.

góra strony

ROSZCZENIA DOTYCZĄCE ZNACJONALIZOWANEGO PRZEMYSŁU

Po II wojnie światowej znacjonalizowano przemysł w całej Polsce. Kontrola zgodności decyzji nacjonalizacyjnych z ówczesnym prawem jest dokonywana według zasad przedstawionych wyżej.

Na podstawie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym, dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego, wydawane były decyzje nacjonalizacyjne, które mogą podlegać weryfikacji z punktu widzenia ich legalności.

Podstawą do weryfikacji jest art. 156 § 1 pkt. 2 Kodeksu postępowania administracyjnego (k.p.a.). Osoba zainteresowana powinna złożyć wniosek do organu, który wydał ostateczną decyzję lub jego następców prawnych. W przypadku ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej jest nim Minister Gospodarki, a w przypadku ustanowienia zarządu i przejęcia przedsiębiorstw przez państwo, wnioski należy kierować do właściwych ministrów:

•Ministra Zdrowia – uzdrowiska;

•Ministra Środowiska – tartaki;

•Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi – młyny, masarnie, olejarnie;

•Ministra Finansów – przemysł spirytusowy.

Jeśli decyzje nacjonalizacyjne dotyczą przedsiębiorstwa będącego w dniu przejęcia własnością osoby lub osób fizycznych, uprawnionymi do złożenia wniosku są te osoby lub ich spadkobiercy, a w przypadku spółek akcyjnych lub z ograniczoną odpowiedzialnością uprawnionym podmiotem jest zarząd spółki lub ustanowiony przez sąd kurator.

góra strony

ROSZCZENIA DOTYCZĄCE DEKRETU O REFORMIE ROLNEJ ORAZ DEKRETU O PRZYJĘCIU NIEKTÓRYCH LASÓW NA WŁASNOSĆ SKARBU PAŃSTWA

Po II wojnie światowej w całej Polsce znacjonalizowano przedsiębiorstwa i nieruchomości rolne.

Na podstawie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej Skarb Państwa przejął nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego – jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Odnośnie do norm obszarowych, o których mowa w wyżej wymienionym przepisie, można w trybie administracyjno-prawnym żądać ustalenia, czy przejęta nieruchomość zalicza się do określonych w art. 2 ust.1 lit. e dekretu o reformie rolnej norm obszarowych. Naczelny Sąd Administracyjny, uchwałą z dnia 10 stycznia 2011 r. (sygn. akt I OPS 3/10), potwierdził, iż § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dziennik Ustaw z 1945 r. Nr 10, poz. 51 z późn. zm.) może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dziennik Ustaw Nr 4, poz. 17 z późn. zm.). Właściwym organem w tych sprawach jest wojewoda. Odwołanie od decyzji wojewody można składać do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. W innych przypadkach przejęcia, np. zakładów rolno-spożywczych znajdujących się w majątkach ziemskich, właściwa jest droga sądowa o ustalenie prawa własności w trybie art. 189 kodeksu postępowania cywilnego.

Podobne zasady obowiązują przy lasów i gruntów leśnych o obszarze ponad 25 ha, które przeszły na własność Skarbu Państwa, na podstawie art. 1 dekretu PKWN z 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. W toku postępowań przed sądami powszechnymi następcy prawni dawnych właścicieli mogą wykazywać, że nieruchomości przejęte na podstawie powyższego dekretu nie spełniały warunków przejścia na własność Skarbu Państwa.

 góra strony

ROSZCZENIA ZWIĄZANE Z UTRATĄ MIENIA POZOSTAWIONEGO POZA OBECNYMI GRANICAMI RZECZYPOSPOLITEJ

W wyniku przesunięcia granic po zakończeniu II wojny światowej znaczna liczba obywateli polskich znalazła się na terenach, które pozostały poza nowo zdefiniowanymi granicami Polski. Osoby te uzyskały faktyczną możliwość ubiegania się o rekompensatę na podstawie ustawy z dnia 8 lipca 2005 roku o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dziennik Ustaw z 2005 r., nr 169, poz. 1418, z późn. zm.). Zgodnie z art. 2 powyżej ustawy, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1. był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, wskazanych w ustawie; należy przy tym uwzględnić, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12 uznał, że wymóg zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest niezgodny z Konstytucją RP.

2. posiada obywatelstwo polskie.

W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej (art. 3 ust.2 ustawy).

Potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby zainteresowanej. Termin składania wniosków upłynął dnia 31 grudnia 2008 r. Potwierdzenia, w drodze decyzji, dokonuje właściwy wojewoda. Zgodnie z art. 13 prawo do rekompensaty jest realizowane w jednej z następujących form:

1. zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej na poczet:

a) ceny sprzedaży nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa albo

b) ceny sprzedaży prawa użytkowania wieczystego przysługującego Skarbowi Państwa, albo

c) opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowych stanowiących własność Skarbu Państwa i ceny sprzedaży położonych na nich budynków oraz innych urządzeń lub lokali, albo

d) opłaty za przekształcenie prawa użytkowania wieczystego w prawo własności nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa, o którym mowa w przepisach odrębnych, albo

2. świadczenia pieniężnego wypłacanego ze środków Funduszu Rekompensacyjnego.

Zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej dokonuje się w wysokości równej 20% ich wartości. Taka też jest wysokość świadczenia pieniężnego z tytułu pozostawionych nieruchomości. Wypłaty powyższych świadczeń pieniężnych finansowane są z państwowego funduszu celowego zwanego Funduszem Rekompensacyjnym, które dysponentem jest Minister Skarbu Państwa.

 

Porownanie granic Polski z roku 1939  i  obecnych

 góra strony

DOCHODZENIE ROSZCZEŃ DO DZIEŁ SZTUKI I RUCHOMYCH DÓBR KULTURY PRZEJĘTYCH PRZEZ PAŃSTWO PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ

Dzieła sztuki i inne dobra kultury będące ruchomościami, w tym księgozbiory i archiwa, przejmowane były przez władze po II wojnie światowej głównie na podstawie dwóch aktów prawnych:

1. Dekret PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej – art. 2 ust. 1 lit. e oraz przepisy wydane na podstawie tego dekretu (Dziennik Ustaw z 1945 r., nr 3, poz. 13; Dziennik Ustaw z 1946 r., nr 49, poz. 279; Dziennik Ustaw z 1957 r., nr 39, poz. 172 oraz Dziennik Ustaw z 1968 r., nr 3, poz. 6).

W ramach wykonywania reformy rolnej przejmowane były ruchomości przedstawiające wartość historyczną, artystyczną i naukową, jeżeli znajdowały się na terenie nieruchomości ziemskich podlegających upaństwowieniu i stanowiły własność właścicieli tych nieruchomości. Nacjonalizacja w trybie reformy rolnej objęła mienie położone na terytoriach należących przed 1939 r. do Państwa Polskiego.

Restytucja mienia przejętego w ramach reformy rolnej odbywa się w drodze indywidualnych postępowań przed sądami cywilnymi w trybie procesu o wydanie. W procesie takim strona zgłaszająca roszczenia winna wykazać, iż była ona do chwili wydania dekretu o reformie rolnej w 1944 r. właścicielem konkretnego dzieła sztuki lub innego dobra kultury i że przepisy o reformie rolnej nie dotyczyły tej rzeczy. Sąd ocenia ponadto, czy osoba zgłaszająca roszczenie nie utraciła prawa własności w inny sposób niż w drodze reformy rolnej. W razie uwzględnienia roszczenia sąd wydaje wyrok nakazujący aktualnemu posiadaczowi, tj. najczęściej instytucji muzealnej, bibliotecznej lub archiwum, wydanie dzieła właścicielowi lub jego następcy prawnemu.

2. Dekret z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dziennik Ustaw z 1946 r., nr 13 poz. 87; nr 49, poz. 279; nr 72, poz.395; Dziennik Ustaw z 1947 r., nr 19, poz. 77; nr 66, poz. 402; Dziennik Ustaw z 1948 r., nr 57, poz. 454; Dziennik Ustaw z 1969 r., nr 13, poz. 95).

Dekret o majątkach opuszczonych i poniemieckich objął swym działaniem zasadniczo dwie kategorie mienia. Po pierwsze wszelkiego rodzaju mienie, którego właściciel utracił posiadanie w związku z wojną i okupacją w latach 1939-1945 i posiadania nie odzyskał do końca 1950 r. (w przypadku rzeczy ruchomych – a więc także dzieł sztuki i innych dóbr kultury) lub do końca 1955 r. (w przypadku nieruchomości) - tj. mienie opuszczone. Po drugie – mienie wszelkiego rodzaju należące wcześniej do Rzeszy Niemieckiej lub Wolnego Miasta Gdańska, niemieckich lub gdańskich osób prawnych oraz obywateli niemieckich lub gdańskich z wyłączeniem osób narodowości polskiej lub innej narodowości przez Niemców prześladowanej (np. narodowości żydowskiej) - tj. mienie poniemieckie.

Własność mienia opuszczonego przeszła na polski Skarb Państwa z upływem terminów wyznaczonych na odzyskanie posiadania, tj. w przypadku dzieł sztuki i dóbr kultury 1 stycznia 1951 r. Własność mienia poniemieckiego przeszła na polski Skarb Państwa z dniem 19 kwietnia 1946 r. W obu przypadkach prawo własności przeszło na Skarb Państwa z mocy samego prawa, bez konieczności wydawania odrębnych decyzji lub wykonywania innych czynności, oraz niezależnie od tego, czy rzecz znajdowała się w posiadaniu państwa, czy też w innych rękach.

O ile właściciel dzieła sztuki (lub jego następca prawny) zaliczonego do mienia opuszczonego nie odzyskał posiadania swej rzeczy do końca 1950 r., może dochodzić swych roszczeń do rzeczy w drodze procesu cywilnego o wydanie, podobnie jak w przypadku przedmiotów przejętych w ramach reformy rolnej. W tym wypadku osoba taka musi wykazać, że przedmiot nie kwalifikował się do kategorii mienia opuszczonego lub że odzyskał jego posiadanie w okresie przewidzianym przez dekret. Sąd poza ustaleniem tożsamości rzeczy oceni, czy osoba zgłaszająca roszczenie nie utraciła prawa własności w inny sposób.

To samo dotyczy dzieła sztuki zaliczonej do mienia poniemieckiego, tzn. osoba zgłaszająca roszczenie może dochodzić go w drodze procesu cywilnego o wydanie, wykazując, że jej mienie nie zaliczało się do kategorii mienia poniemieckiego i że zachowała prawo własności.

W obu przypadkach stroną przeciwną w procesie o wydanie dzieła jest aktualny posiadacz rzeczy, tj. najczęściej instytucja muzealna, biblioteczna lub archiwum.

góra strony