Tło historyczne 1939 - 1945

Problem zwrotu majątku przejętego przez państwo polskie w latach 1944-1962 należy rozpatrywać przez pryzmat szeregu skomplikowanych procesów historycznych i zmian, które miały miejsce w czasie II wojny światowej i bezpośrednio po jej zakończeniu.

Uwarunkowania historyczne a restytucja

Ze względu na rozmiar, zakres i złożoność tych procesów historycznych oraz zmiany ustrojowe narzucone społeczeństwu polskiemu, nie było możliwości zastosowania jednego, prostego, mechanizmu rozpatrywania roszczeń wszystkich osób pozbawionych mienia. W przypadkach, w których pozbawienie mienia naruszało ówczesne prawo restytucja jest możliwa na podstawie Kodeksu cywilnego z dnia 23 kwietnia 1964 r. oraz Kodeksu postępowania administracyjnego z dnia 14 czerwca 1960 r. w brzmieniu uwzględniającym zmiany wprowadzające ustawą z dnia 31 stycznia 1980 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym oraz o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego.

Zmiana granic Polski po II wojnie światowej

W wyniku II wojny światowej granice Polski uległy zasadniczym przesunięciom, co zostało de facto uznane przez państwa alianckie już w 1943 roku podczas konferencji w Teheranie. Zgodnie z treścią Umowy Poczdamskiej z 1945 roku, Polska utraciła na rzecz Związku Radzieckiego bez mała połowę swojego przedwojennego terytorium. Jako rekompensatę przyznano państwu polskiemu część wschodnich terytoriów III Rzeszy oraz obszar Wolnego Miasta Gdańska. W łącznym bilansie terytorium Polski zostało zmniejszone o ok. 1/5 w stosunku do przedwojennego.

Przesiedlenia ludności

Z przesunięciem granic wiązały się masowe przesiedlenia ludności. W samym tylko okresie pomiędzy rokiem 1944 a 1946 przesiedlono około 1,8 miliona obywateli polskich. Na podstawie stosownych porozumień zawartych z republikami sowieckimi, obywatele polscy byli zobowiązani do pozostawienia całego majątku ruchomego i nieruchomego (wyjąwszy niewielki bagaż podręczny, którego wielkość była ściśle określona przepisami). W czasie przeprowadzania akcji przesiedlenia niejednokrotnie dochodziło do nadużyć wobec polskiej ludności cywilnej. Transfer majątku na tak ogromną skalę wymagał od polskiego prawodawcy przyjęcia odpowiednich ram prawnych.

Zmiana systemu polityczno-gospodarczego

Analizując uwarunkowania zmian własnościowych w Polsce, nie można również pominąć narzuconej narodowi polskiemu, i usankcjonowanej przez państwa zachodnie, zmiany ustroju państwa na socjalistyczny. Jak wiadomo, w tym systemie polityczno-gospodarczym podstawową formą własności jest tzw. własność społeczna. Działania mające na celu dostosowanie dawnej struktury własnościowej do nowych wytycznych, zostały określone przez socjalistyczną naukę prawa mianem „nacjonalizacji” już w okresie poprzedzającym II wojnę światową.

Zniszczenia wojenne

Polska poniosła w czasie II wojny światowej bardzo dotkliwe straty materialne. Ocenia się, że zniszczeniu uległo około 37 procent majątku narodowego. Przykładowo, straty przemysłu szacuje się na sięgające 60 procent stanu sprzed wojny, zniszczenia infrastruktury na 50 procent, a ogółu substancji zabytkowej na 43 procent. Wiele miast legło w gruzach, zniszczonych zostało również wiele mniejszych miejscowości oraz wsi. Odrębny i wyjątkowo dramatyczny przypadek stanowi Warszawa. W czasie ostatniej wojny ogromna większość zabudowy Warszawy została zniszczona. Straty obejmowały 10 455 budynków, w tym 923 obiekty historyczne (94% przedwojennej substancji zabytkowej), 25 kościołów, 14 bibliotek (w tym Bibliotekę Narodową), 145 szkół, a także Uniwersytet i Politechnikę Warszawską. Ponad milion mieszkańców utraciło swój majątek. Dokładne straty w zakresie mienia prywatnego i publicznego, w tym dzieł sztuki, zabytków kultury i przedmiotów naukowych nie są znane. Utworzona w 2004 roku komisja historyczna oszacowała straty na poziomie co najmniej 54,6 miliardów dolarów (wg wartości dolara z 2004 roku). W obliczu tych kolosalnych zniszczeń oraz trudności z ustaleniem stanu prawnego znacznej części nieruchomości przejęcie mienia prywatnego zostało uznane przez władze za warunek konieczny przeprowadzenia sprawnej odbudowy państwa. 

   

Europa Środkowa w latach 1949 - 1990

Europa Środowa w granicach z lat 1938-1939